DE MIDDELEEUWEN OLDAMBT

Adviezen en cultuur

De roos in de middeleeuwse maatschappij

De roos werd al vroeg in de menselijke geschiedenis op waarde geschat. In de Griekse mythologische wereld staat deze bloem symbool voor liefde en schoonheid. Deze twee grootheden worden in de goddelijke mythologieën verwoord door Venus en Amor. Maar het beeld van de roos houdt men wel in evenwicht. De roos staat namelijk ook voor verdriet.

In de hoofse wereldlijke literatuur en muziek, die ontstond vanaf de Hoge Middeleeuwen, had de roos ook een bijzondere rol te vervullen. Voor de edelen stond de roos symbool voor eerbaarheid, waarbij de bloem symbolisch de wereldlijke liefde vertolkte. Het zachte rozenblad, de heerlijke geur én de soms pijnlijke doornen van de roos vormden een klein palet aan kleuren, geuren en gevoelens. Het is dan ook geen wonder dat de roos een bijzondere rol mocht blijven vervullen en tot op de dag van vandaag worden aan de roos speciale gevoelens gekoppeld. En dan hebben we nog niet gesproken over de culinaire kracht die in een roos verscholen zit. Bloembladeren zijn bezig aan een opmars in de keuken en rozenbladeren vormen daarvan een belangrijk onderdeel. Daarbij wordt rozenwater in menig middeleeuws kookmanuscript genoemd als een ingrediënt voor een gerecht.

Wij geven een beschrijving van de rol van de wereldlijke roos in de middeleeuwse samenleving aan de hand van een manuscript, de Roman de la Rose. Van dat zeer populaire manuscript kwam al omstreeks 1300 een versie in het Middelnederlands. Het verhaal gaat over liefde, ridderlijkheid, menselijke eigenschappen en het paradijs. De hoofdpersoon in het verhaal is Minnaar. Hij krijgt een droom en gaat in die droom op pad. Hij zoekt liefde, die symbolisch wordt weergegeven door een rode roos. Prachtige natuurbeschrijvingen begeleiden hem in zijn zoektocht. In de Roman de la Rose vinden we als centraal gegeven een besloten tuin vol met heerlijk geurende planten, kruiden en bloemen en vanzelfsprekend ook prachtige vruchtbomen. Er stroomt water door de tuin en er groeien bloemen die eeuwig bloeien. Het is als het ware een geïdealiseerd landschap of het veelgeroemde Griekse arcadische landschap, maar dan in het klein. In de Middeleeuwen ontwikkelde zich de besloten tuin als een symbolische plek, waar men zich terug kon trekken voor rust, overdenkingen en gesprekken. Men kon er ook musiceren, dansen en van een maaltijd genieten.

Voor wat betreft de tuin in de Roman de la Rose kan men zich afvragen of er sprake is van een Hemelse tuin of een Aardse tuin, waar de natuur de belangrijkste kracht is. Dat is aan eenieder om zelf te beslissen aan de hand van het verhaal. Er zijn van het verhaal meerdere versies, maar de essentie is en blijft dezelfde: de mens is op zoek naar de onbereikbare liefde en deze wordt symbolisch weergegeven door een roos.

De onbereikbare liefde wordt verzinnebeeld door de vrouw met goede manieren. Ze is bovenal eerzaam. De zoekende man of Minnaar ervaart in het verhaal grote moeite om deze eervolle vrouw of roos te bereiken en heeft daardoor hartenpijn. De onbereikbare vrouw maakt als het goed is de naar liefde zoekende man rustig, dienstbaar, toegewijd, onwankelbaar, verdraagzaam, waardig en bovenal berustend. Christelijke deugden werden vermengd met het goede ridderlijke en hoofse gedrag. Echter, wat het verhaal zo bijzonder maakt is, dat de wereldlijke liefde als zodanig centraal staat. Het is zelfs het onderwerp van het manuscript.

In zijn zoektocht naar de roos wordt Minnaar gestuurd door Amor of Liefde. Minnaar beleeft van alles. De belevingen van de Minnaar worden verwoord door allerlei personificaties van verschillende (innerlijke) eigenschappen en omstandigheden. Deze menselijke personages helpen Minnaar in zijn zoektocht, adviseren hem of werken hem tegen.

Een belangrijke gebeurtenis tijdens de wandeling van Minnaar door de prachtige tuin is het zien van een waterbron waarin een struik met rode rozen weerspiegeld wordt. Op dát moment werd hij verliefd op een rozenknop. Dat waardeerde Vrouwe Jaloezie niet en zij bouwde een burcht om de struik heen. De roos was daarmee onbereikbaar geworden voor Minnaar. Hij onderwierp zich hierop aan Liefde en werd diens vazal. De Minnaar zal vervolgens Liefde volledig dienen, zoals een leenman zijn leenheer dient, maar met veel minnepijn die is ontstaan door de onbereikbare liefde. Maar deze minnepijn dient rustig, dienstbaar, toegewijd, onwankelbaar, verdraagzaam, waardig en bovenal berustend te worden gedragen door Minnaar op zijn weg door de tuin en tijdens de diverse ontmoetingen.

Maar eind goed al goed. Uiteindelijk zorgt Venus voor de apotheose in het verhaal. Zij doet de liefde in Minnaar ontvlammen, die vervolgens met hulp van meerdere personages de burcht kan binnendringen. Minnaar plukt vervolgens de rozenknop en ontwaakt uit zijn droom.