DE MIDDELEEUWEN OLDAMBT

Over tafelmanieren en andere zaken

de kroon van verwarmend essenhout

De huidige hoge prijzen voor onder andere gas en haardhout drukken ons met de neus op de feiten. Energie is duur als de voorraad ervan beperkt is. In de Middeleeuwen was dat niet veel anders. Het was van het grootste belang om tijdig wintervoorraden aan te leggen van haardhout, kolen, turf of houtskool. Daarmee kon men de koude periode goed doorkomen. Het was ook van groot belang dat de brandstof van geschikte kwaliteit was. Daarmee kon men het huis goed verwarmen en het haardvuur in de keuken brandende houden. Een warm huis en een warme maaltijd waren daarmee verzekerd.

Maar met name brandhout kent verschillende kwaliteiten en eigenschappen tijdens het branden. Het kiezen van het beste hout voor een vuur was daarom belangrijk, maar dat hout was in principe alleen beschikbaar in het bos van de plaatselijke landeigenaar. Het was voor het gewone volk óf sprokkelen met toestemming óf goed hout ontvangen via een betaling. Er zijn overzichten bekend uit de Middeleeuwen waarin een opsomming staat van allerlei betalingen.
Deze overzichten spreken ook van betalingen in de vorm van jaarlijkse leveringen van hout. De betalingen
werden onder andere gedaan aan
pachters en personen in dienstverband, waaronder degenen die werkzaam waren in een huishouding. Het kwam ook geregeld voor dat een levering van hout plaatsvond aan bepaalde personen met een voorrecht.

Door de opkomst van de handelssteden vanaf omstreeks 1200 en de toenemende vraag van burgers naar allerlei producten ontstonden er diverse markten in deze steden. Op de markt voor brandstof werden verschillende producten verkocht. Afhankelijk van de financiële middelen kon men daar onder andere haardhout, kolen, turf en houtskool kopen.

Naast goed brandhout gebruikten de edelen en gegoede burgerij graag het vrij dure houtskool. Het produceert namelijk een redelijk constante temperatuur, maar dat moest men wel bijhouden. Zij gebruikten ook graag kostbare kolen om het huis mee te verwarmen. Kolen werden hoofdzakelijk gedolven in dagbouw en waren niet in grote hoeveelheden verkrijgbaar. Ze hebben hetzelfde voordeel als houtskool, een constante temperatuur. Maar ook dat moest worden bijgehouden. En dan is er nog turf. De middenklasse gebruikte brandhout, maar men kocht ook wel het goedkopere turf. De armere bevolking kon zich alleen turf veroorloven. Turf was niet geliefd, omdat het bij verbranding een scherpe rookontwikkeling geeft.

Brandhout was en bleef eeuwenlang de meest gebruikte brandstof. En van alle houtsoorten was essenhout in de Middeleeuwen het meest geliefd. Niet alleen voor het verwarmen van het huis, maar ook voor het koken en bakken in de keuken. Het brandt goed in verschillende condities met stabiele hitte. En essenhout kent geen rookontwikkeling. Het was zó populair dat er zelfs een middeleeuwse ode is geschreven over de kwaliteiten van het hout.


Ode aan het essenhout

Als de houtblokken een jaar oud zijn
brandt het vuur van beukenhout helder en fel,
het hout met de heldere vlam is goed voor de kersttijd.
Kastanjehout is goed, zeggen ze,
als het lange tijd wordt weggelegd.
Hulsthout zal branden als was,
je moet het alleen groen branden.

Maar jong essenhout of oud essenhout,
het is geschikt voor een koningin met een kroon van goud.

Berken- en sparrenhout branden al te snel,
en laaien kort fel op.
Hout van de lariks geurt naar grenen,
en maakt rondvliegende vonken,
taxushout doet dat niet en zal u goed verwarmen.

Maar nat essenhout en droog essenhout,
daaraan kan een koning zich warmen als aan een vlammenboog.

Hout van een haagdoorn gaat lang mee,
maar dan dien je het in de herfst te hakken,
dan bakt u daarbij ook het zoetste brood.
Iepenhout is als smeulende vlas,
er is geen vlam te zien en het blijft koud.

Maar groen essenhout of bruin essenhout,
het is geschikt voor een koningin met een kroon van goud.

Appel- en perenhout zullen uw kamer laten ruiken,
naar wierook en parfum.
Eikenhout warm, droog en oud,
houdt de koude winter buiten.
Populierenhout geeft een bittere rook,
het vult je ogen en doet de adem stokken,
het is niet geschikt voor de haard in de keuken.

Maar glad essenhout en grijs essenhout,
jong of oud, nat of droog,
brandt ze groen, brandt ze bruin,
koop alles wat op je weg komt,
essenhout is het gewicht waard in goud.


vore ene maeltijt met smakelijcheit!